Нургүл ЖАМАНКУЛОВА, ӨСИнин жана БАЖБАнын байланыш боюнча консультанты

Жети-Өгүз райондук мамлекеттик администрациясынын Координациялык кеңешинин мүчөсү, Райондук эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция башкармалыгынын жетекчиси Гүлбара ЖААНБАЕВА райондун Социалдык- экономикалык өнүктүрүү программасын (СЭӨП) иштеп чыгууда жана ишке ашырууда инклюзивдүү мамилени киргизүүнүн негизги демилгечилеринин бири болду.

Көйгөй жана анын себептери

Жети-Өгүз районунда жакырчылыктын жогорку деңгээлин калктын олуттуу бөлүгүнүн аяр абалы менен түшүндүрүүгө болот: бул райондо майыптыгы бар 4 792 адам (анын ичинде 646 бала), мигранттардын 1 893 баласы, 54 жетим бала, ошондой эле миңдеген аз камсыз болгон үй-бүлөлөр жашайт. Жумушка орношууда мүмкүнчүлүктөрдүн чектелүү болушу, социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктүн начардыгы жана бул топтордун экономикага системалуу түрдө тартылбагандыгы жөлөкпулдарга көз карандылыкка алып келди. Бул өз кезегинде социалдык жөлөкпулдарга көз карандылыкка жана жакырчылыктын деңгээлинин сакталышына алып келди: жөлөкпулду алган үй-бүлөлөрдүн саны 1590 болуп, жакырчылыктын деңгээли 15,1 пайызды түзгөн.

Көйгөйдүн чечилиши

Гүлбара ЖААНБАЕВАнын жигердүү катышуусунда Координациялык кеңештин демилгеси менен СЭӨПга инклюзивдүү ыкманын киргизилиши бурулуш учур болуп калды. Практикалык тажрыйбага таянып, ал колдоодон экономикалык активдүүлүккө өтүүнү сүрөдү: “Биздин милдетибиз жөн гана жардам берүү эмес, биз адамдарга өздөрү акча таап, өздөрүн коомдун толук кандуу мүчөлөрү катары сезишине мүмкүнчүлүк бергибиз келет”.

ЖААНБАЕВАнын жергиликтүү деңгээлдеги практикалык тажрыйбасы мол болуп, айылдардагы көйгөйлөрдү терең түшүнө билгендиктен СЭӨПга калктын ар кандай топторунун чыныгы муктаждыктарын эске алган чечимдер киргизилди. Башкача айтканда, Координациялык кеңеш керектөөлөргө системалуу талдоону жана СЭӨПга иштиктүү аспаптарды киргизүүнү камсыз кылды, алардын негизгиси социалдык контракт механизми болуп калды. Социалдык контракт механизми мамлекет менен үй-бүлөнүн ортосунда өнөктөштүктү түздү: конкреттүү бизнес-план ишке ашырылган шарттарда жардам берилет, бул жоопкерчиликти жана туруктуу кирешеге болгон мотивацияны пайда кылат.

Механизм иш жүзүндө жогорку натыйжалуулукту көрсөттү. 2025-жылы 237 өтүнмө ээсинин ичинен 222 үй-бүлө тандалып алынды. Алар колдоого алынып, өз долбоорлорун баштай алышкан. Иштин багыттары ар түрдүү болуп, жергиликтүү экономикалык дараметти чагылдырып турат: айыл чарбасы (анын ичинде кой чарбасы – 171 долбоор), тигүү өндүрүшү, соода жана коомдук тамактануу, транспорттук кызмат көрсөтүүлөр (такси, техника), кайра иштетүү жана өндүрүш (биогумус, азык-түлүк), кол өнөрчүлүк (жыгач жана металл иштетүү), курулуш, ошондой эле кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсү – сулуулук салондору жана сервистик кызмат көрсөтүүлөр.

Социалдык контракт баштапкы капиталды гана эмес, ошону менен бирге колдоонун ар кандай түрлөрүн да камсыз кылды. Мисалы, долбоорун ишке ашырып жаткандар консультацияларды алышты, ишкердиктин негизги көндүмдөрүн үйрөнүштү жана долбоорлорго мониторинг жүргүзүлдү. Булардын баары долбоор ийгиликтүү болбой калат деген тобокелдиктерди азайтууга жана долбоорлордун туруктуулугун камсыз кылууга мүмкүндүк берди. Көптөгөн үй-бүлөлөр ишкердиктин бир түрүнөн, убакыттын өтүшү менен бизнесин кеңейтип, кирешесин көбөйтүп, өз жамааттарында кошумча жумуш орундарын түзүп жатышат.

Г. ЖААНБАЕВА төмөнкүлөрдү белгиледи: “Социалдык контракт – бул бир жолку жардам эмес, бул үй-бүлөнүн жашоо калыбын өзгөртүп, ага туруктуу киреше булагын берүү мүмкүнчүлүгү. Аяр абалдагы топторду экономикага кошпостон туруктуу жыйынтыктарга жете албайбыз”.

Жыйынтыктар жана таасир

Бул чараларды ишке ашыруу инклюзивдүү мүнөздү тастыктаган олуттуу жыйынтыктарга алып келди:

• жакырчылыктын деңгээли 15,1 пайыздан 10,6 пайызга чейин төмөндөдү;
• жөлөкпул алган үй-бүлөлөрдүн саны 1590дон 590го чейин азайды;
• 2025-жылы 222 үй-бүлө социалдык контракт боюнча колдоо таап, өз бизнесин баштай алды (237 өтүнмө түшкөн);
• программага майыптыгы бар адамдар кошулду (2024-жылы 8 катышуучу, 2025-жылы 11 катышуучу);
• 338 адам иш менен камсыз болду, анын ичинен 180и – аялдар;
• жумушсуздуктун деңгээли 0,3 пайызга кыскарды.