2026-06-29 / Борбордук Азия. Келечек

“МУНИЦИПАЛИТЕТ” журналынын редакциясы жасалма интеллекттин жардамы менен даярдады

Алгоритмдер көптөн бери компьютерлерде гана болбой калды. Алар адамдын адаттарында, организмдин иштешинде, үй-бүлөлүк бюджетте жана мамлекеттик жол-жоболордо да бар. Ушул эле ырааттуу иш-аракеттердин принциби өнүгүүнү башкарууга өткөрүлгөндө, пландар түшүнүктүү, ал эми чечимдер далилдер менен болуп калат. Социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасындагы эконометрикалык модель жергиликтүү бийликке бир нече жылдан кийин эмне болоорун божомолдоп отурбастан, калк, жумуштуулук, инвестициялар, өндүрүш жана кызмат көрсөтүүлөр тууралуу дайындардын негизинде ыктымалдуу өзгөрүүлөрдү эсептеп чыгууга жардам берет. Бул макала алгоритмдик ой жүгүртүү жана болжолдоо жергиликтүү башкаруу органдарына иш-чаралардын тизмесинен өнүгүүнүн баамдалган планына өтүүгө кантип жардам берерин жалпак тил менен түшүндүрөт.

Айланабыздагы алгоритмдер

АЛГОРИТМДИК ОЙ ЖҮГҮРТҮҮ – бул ырааттуу ой жүгүртүү жөндөмү: максатты көрө билүү, ага жетүү жолун түшүнүктүү кадамдарга бөлүү, шарттарды эсепке алуу, жыйынтыктарды текшерүү жана зарыл болгон учурда иш-аракеттерди өзгөртүү.

Жалпак тил менен айтканда, алгоритм – бул сөзсүз түрдө эле компьютердик программа эмес. Бул керектүү жыйынтыкка жетишүүгө жардам бере турган иш-аракеттердин тартиби. Ал нускама түрүндө жазылышы мүмкүн, адамдын оюнда болушу ыктымал, адат, эреже, салт же иштин кесиптик тартиби катары берилсе да болот.

Мисалы, адам эртең менен жумушка барууга даярданып жатат дейли. Ал бул процессти ар дайым эле кайра ойлоп таба бербейт. Адатта ал түшүнүктүү алгоритм боюнча кыймылдайт: ойгонот, жуунат, кийинет, эртең мененки тамакты даярдайт, документтерин текшерет, үйдөн чыгат, каттамды тандайт. Эгерде жамгыр жаап жатса, кол чатыр алат. Эгерде кечигип жатса, такси чакырат. Телефонун унутуп калса, үйгө кайтат. Бул жерде максат, кадамдардын ырааттуулугу, шарттар жана кыймыл-аракетине түзөтүү киргизүү бар. Бул кадимки жашоодогу алгоритмдик ой жүгүртүү.

Тамак жасап жатканда да ушундай алгоритм бар. Алсак, адам шорпо жасап жатат дейли. Адегенде үйдө кандай азык-түлүк бар болгонун текшерет. Андан кийин жашылчаларды жууйт, туурайт, сууну мешке коет, азыктарды биринин артынан бирин кезеги менен кошот, тузун татып көрөт, отту азайтат же көбөйтөт. Эгерде картошка катуу болсо, дагы бир аз бышырат. Тузу аз болсо – кошот. Эгерде шорпо даяр болсо, мешти өчүрөт. Бул тиричилик алгоритми, бирок анда компьютер да, тиркеме да, код да жок.

Алгоритмдер адамды бала кезинен баштап коштоп жүрөт. Бала бут кийиминин боосун байлаганды, жолдон туура өткөндү, тишин тазалаганды, саламдашканды, портфелин чогултканды үйрөнөт. Мунун бардыгы иш-аракеттердин ырааттуулугуна айланат. Башында улуу адамдар: “адегенде муну кыл, андан кийин муну жаса, эгерде мындай болсо, анда мындай кыл” деп түшүндүрүшөт. Андан кийин адам мындай алгоритмдерди автоматтык түрдө аткара баштайт.

Адамдын организминде да алгоритмдер дайыма иштеп турат: дем алуу, дене табын кармоо, тамак сиңирүү – булар алгоритмдерге, кадамдардын жана иш-аракеттердин ырааттуулугуна негизделген процесстер. Адам аларды аң-сезимдүү түрдө башкарбайт, бирок организм так ырааттуулукта иштей берет.

Ошол эле маалда иш-аракеттердин тартибин бузбаш керек, антпесе алгоритм иштебей калат жана жыйынтыкка жетүү мүмкүн болбойт! Адегенде шорпону бышырып, андан кийин гана ага суу кошууга болбойт! Ошондуктан, алгоритмдер дегенде санариптик дүйнөнү гана түшүнбөш керек. Компьютерлер болгону алгоритмдерди көзгө илинерлик жана ыкчам кылды. Бирок алгоритм идеясы компьютерлерден алда канча эски. Ар кандай нускама, тартип, жол-жобо, чечим кабыл алуунун эрежеси, медициналык протокол, өндүрүш процесси, каттам, рецепт, график, ырым-жырым же адат – бул алгоритмдин формасы.

Алгоритмдик ой жүгүртүү пайдалуу, себеби ал татаал тапшырмаларды аткарып жатканда адашып кетпөөгө жардам берет. “Бизде чоң көйгөй бар” дегендин ордуна адам суроолорду берет: максатыбыз кандай, кандай дайындар керек, адегенде кандай кадамдарды жасаш керек, ким эмнелер үчүн жооп берет, окуялар ар башкача өнүккөндө эмне кылуу керек, жыйынтыкка жетишкенибизди кантип түшүнөбүз? Бул ой жүгүртүүнү тагыраак, ал эми иш-аракеттерди башкарууга ыңгайлуу кылат.

Мамлекеттик башкарууда алгоритмдер сана-риптик чел болбосо да иштей берет. Мисалы, бюд-жеттик процесс: адегенде өтүнмөлөр чогултулат, андан соң кирешелер бааланат, ушундан кийин артыкчылыктар аныкталып, бюджеттин долбоору даярдалат, ал талкууланып, бекитилет, аткарылат жана көзөмөлдөнөт. Башка бир мисал – уруксат берүү: жаран арыз берет, орган документтерди текшерет, талаптарга жооп берсе оң чечим кабыл алат, документтер жетишпесе, анда толуктап кели-ши үчүн артка кайтарат. Дагы бир мисал – аймакты өнүктүрүү программасын иштеп чыгуу: адеген-де дайындар чогултулат, андан кийин көйгөйлөр аныкталат, артыкчылыктар тандалып, иш-чаралар пландалат, жооптуулар дайындалып, мөөнөттөр белгиленет жана аткарылышына мониторинг жүр-гүзүлөт. Мунун баары кагаз жүзүндө, папкаларда жана жыйындарда жасалса да, ичинде баары бир алгоритм иштей берет: кадамдардын ырааттуу-лугу, тандоо эрежелери, шарттар, жоопкерчилик жана жыйынтыкты текшерүү.

Хрусталь шарсыз болжолдоо: эконометрикалык модель жергиликтүү башкаруу органына өнүгүүнү пландоого кантип жардам берет

Жергиликтүү башкаруу органы социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасын (СЭӨП) даярдаганда, ал иш жүзүндө төмөнкү суроого жооп берет: эгерде биз ишти азыркыдай эле уланта берсек же жаңы чечимдерди кабыл алсак, жакынкы жылдары эмнелер өзгөрөт? Канча тургун болот? Канча адам иштейт? Өндүрүш, киреше, инвестициялар, кызмат көрсөтүүлөр жана инфраструктура эмне болот?

Мурда мындай божомолдор адатта колго жасалчу: адистер буга чейинки сандарды карап, күтүлүп жаткан сандарды талкуулап, болжолдуу маанилерди жазып алышчу. Кыргызстандагы “Санарип аймак” санариптик системасындагы “Болжолдоо” жаңы модулча бул процессти кыйла так кылууну сунуштайт: иш жүзүндөгү дайындар алдын ала берилген формулалар боюнча автоматтык түрдө болжолдуу маалыматтарга айланат, ал эми колдонуучу зарыл болгон учурда жыйынтыкты кол менен түзөтө алат.

Бир караганда “эконометрикалык модель” деген сөз татаалдай угулат. Бирок идеянын өзү баарына түшүнүктүү. Модель – бул реалдуулуктун жөнөкөйлөтүлгөн сүрөттөлүшү, ал бири экинчиси менен кандайча байланышканын түшүнүүгө жардам берет. Күндөлүк турмушта биз дайыма ушундай моделдерди колдонуп келебиз. Мисалы, үй-бүлө бир айлык чыгымдарды пландаштырып жатат дейли. Эгерде кышында жылуулук үчүн эсеп жогору экени, мектепте окуу башталардын алдында кийим-кече жана китеп-дептер үчүн чыгымдар көбөйөрү, ал эми түшүм жыйналгандан кийин кошумча киреше пайда болору белгилүү болсо, анда үй-бүлө өз бюджетинин жөнөкөй моделин түзөт. Үй-бүлөнүн башында турган адам келечек кандай болорун так айта албайт, бирок мыйзам ченемдүүлүктөрдү түшүнүп, ага алдын ала даярдана баштайт.

СЭӨПда модель ушул өңдүү иштейт, бирок үй-бүлөлүк бюджеттин ордуна ал аймактын өнүгүүсүнө карайт. Система өткөн жылдар үчүн иш жүзүндөгү дайындарды алат, мисалы, калктын санын, жу-муштуулукту, өндүрүштүн көлөмүн, инвестицияларды, эмгек акыны алып, алардын негизинде мындан ары эмне болушу мүмкүн экендигин эсептеп чыгат. Ошол эле маалда кокус ката же адаттан тыш жыл бардык болжолду бузуп албашы үчүн дайындар кескин секириктерге, өткөрүп жиберүүлөргө жана нөлдүк маанилерге текшерилет.

Болжолдоонун эң жөнөкөй ыкмасы – көзгө илинип калган тенденцияны улантуу. Айталы, аймакта калктын саны жыл сайын бир аз өсүп келет. Ошондо система акыркы жылдардагы орточо өсүш ыргагы кандай болгонун карап, аны кийинки жылга карата колдонот. Эгерде 2024-жылы 20 миң адам болсо, ал эми орточо өсүш жылына болжол менен 1 пайызды түзсө, анда модель 2025-жылы калктын саны болжол менен 20 200 адам болушу мүмкүн деп болжолдойт. Бул төлгө эмес, бул – принцип боюнча эсептөө: эгерде эч нерсе кескин түрдө өзгөрүп кетпесе, анда кыймыл болжол менен ушул эле багытта улана берет.

Мындай ыкма түзөтүүлөрү менен сызыктуу экстраполяция деп аталат. Жалпак тил менен айтканда, бул өткөндүн тенденциясын келечекте улантуу, бирок акылга сыярлык маңызы текшерилет. Эгерде көрсөткүч тынч жана туруктуу өссө, эсептөөнүн бир ыкмасы колдонулат. Эгерде кескин секириктер, түшүүлөр же адаттан тыш маанилер болсо, система этият вариантты – акыркы жылдар үчүн орточо арифметикалык өсүш ыргагын колдонот. Бул кокус бир жылдан улам болжол өтө опти-мисттик же өтө пессимисттик болбошу үчүн керек.

Өнөр жайга инвестицияларга тиешелүү түшүнүктүү мисалды келтирели. 2021-жылы тартылган инвестициялардын суммасы 1 397 миң сомду, 2022-жылы 1 366 миң сомду, 2024-жылы 1 298 миң сомду түздү. Мында бир аз, бирок туруктуу төмөндөөнү көрүүгө болот. Система өзгөрүүнүн орточо ыргагын эсептеп, 2025-жылга 1 267 миң сомдук болжолду алат. Жергиликтүү жетекчи үчүн бул белги: эгерде эч нерсе өзгөрбөсө, инвестициянын көлөмү төмөндөөсүн улантышы мүмкүн. Демек, өнүктүрүү программасында жөн гана “инвестицияларды тартуу” деп эле жазып койбостон, бизнеске эмнелер бут тосуп жатканын, кандай аянтчаларды сунуштоого болорун, кайсы долбоорлорду даярдоо керектигин, кандай инвесторлор менен иштесе болорун түшүнүү зарыл.

Эсептөөнүн экинчи түрү да бар, бул – пропорционалдык ыкма. Ал бир көрсөткүч башка көрсөткүчтүн бир бөлүгү болгон жерде колдонулат. Мисалы, эгерде өткөн жылдары эмгекке жарамдуу калктын жалпы саны жана бул топтогу аялдардын орточо үлүшү белгилүү болсо, анда эмгекке жарамдуу курактагы аялдардын болжолдуу санын эсептөөгө болот. Жумушсуздардын арасындагы аялдардын үлүшү же башка көрсөткүчтөр үчүн да ушуну колдонууга болот, мында алардын бир бөлүгү жалпы сандан көз каранды. Бул күнүмдүк жашоодогу кырдаалга окшош болот: эгерде мектепте окуучулардын 52 пайызын кыздар түзсө, анда окуучулардын жалпы санын болжолдоп жатканда кыздардын санын да болжолдуу баалоого болот. Албетте, бул ойдогудай болбойт, бирок имарат жайларды, ийримдерди, кызмат көрсөтүүлөрдү жана колдоо программаларын пландап жатканда мындай баалоо пайдалуу болот.

Үчүнчү түрү – көрсөткүчтөрдүн ортосундагы логикалык өз ара байланыштар. Бул жерде модель жөн гана мурунку сызыкты улантпастан, ошол эле маалда бир фактор экинчисине таасир этиши мүмкүн экенин эске алат. Мисалы, инвестициялар иш менен камсыз кылууга, ал эми иш менен камсыз кылуунун жана инвестициялардын өсүшү орточо эмгек акыга таасир эте алат. Моделдештирүү иш менен камсыз болгондор, өндүрүштүк фонддор жана түз инвестициялар жөнүндө дайындарды колдонуу менен тармактар боюнча өндүрүштү, ошондой эле калктын кирешелерин, анын ичинде эмгек мигранттары которгон акчаны, чакан жана орто бизнестен түшкөн кирешелерди эсептей алат.

Жаңы кайра иштетүүчү цех пландаштырылып жаткан жергиликтүү башкаруу органын элестетип көрөлү. Эгерде тармакка инвестициялар келсе, бул жумуш орундарынын санына, продукциянын көлөмүнө жана калктын кирешесине таасирин тийгизиши мүмкүн. Модель мындай байланышты болжол менен болсо да баалоого жардам берет. Мисалы, эгерде өнөр жайга инвестициялар багытталса, анда өнөр жайдагы иш менен камсыз болуунун болжолу өткөн динамика боюнча гана эмес, муну менен бирге ошол инвестициялардын көлөмүн эске алуу менен да эсептелиши мүмкүн. Ар кайсы региондор үчүн ар кандай формулалар колдонулат, себеби региондордун экономикалык түзүмү бирдей эмес: бир жерде өнөр жай инвестицияларга күчтүү, бир жерде начар жооп берет.

Бул маанилүү ой: модель бардык аймактарды бирдей кылбайт. Болжолдордун формулалары экономикалык өнүгүүнүн өзгөчөлүктөрүн жана социалдык инфраструктуранын абалын эске алуу менен Кыргызстандын облустары үчүн жекече болот. Бул туура эле, себеби тоолуу туристтик муниципалитет, өнөр жай району, чек арага чектеш айыл чарба менен жан баккан айылдык аймак жана шаар четиндеги аймак ар башкача өнүгөт. Бир эле инвестициянын суммасы жолдорго, кадрларга, сатуу рынокторуна, электр энергиясына жана учурдагы экономикалык базага жараша ар кандай жыйынтыкты бериши мүмкүн.

Ошол эле маалда моделдин негизги сценарийи – бул инерциялык өнүгүү. Башкача айтканда, система учурдагы тенденциялар сакталып, сырттан кескин олку-солкулук болбосо, эмне болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Бул аба ырайынын болжолуна окшош: эгерде бүгүн температура, басым, шамал жана аба массаларынын кыймылы жөнүндө дайындар болсо, анда эртеңки күнгө болжолдуу аба ырайын эсептөөгө болот. Бирок күтүлбөгөн табигый кубулуш же шарттардын кескин өзгөрүшү көрүнүштү өзгөртө алат. Экономикада да ушундай болот: модель бардык кризистерди, табигый кырсыктарды, баалардын кескин өзгөрүүсүн, миграциялык толкундарды же саясий чечимдерди алдын ала так эсептей албайт. Ал кепилденген келечекти эмес, учурдагы тенденциялардын эң ыктымалдуу уландысын көрсөтөт.

Дал ошондуктан системада кол менен түзөтүү каралган. Бул абдан маанилүү. Модель эсептөөгө жардам берет, бирок ал чечим кабыл алуучу адамды алмаштырбашы керек. Мисалы, система туристтердин саны жылына 5%га өсөрүн көрсөтүп жатат, себеби мурда ушундай болчу. Бирок жергиликтүү башкаруу органы келерки жылы жаңы көпүрө ачылып, капчыгайга баруучу жол оңдолуп, туристтик фестиваль ачыларын билет. Ошондо адис болжолду негиздүү түрдө жогору карай түзөтө алат. Же тескерисинче: модель айыл чарба өндүрүшүнүн өсүшүн көрсөтөт, бирок жергиликтүү башкаруу органы суунун тартыштыгынан улам жерлердин бир бөлүгү кийинки жылы эгилбей каларын билет. Ошондо божомолду этияттык менен жасаш керек. Система иш жүзүндөгү дайындар толтурулгандан кийин автоматтык түрдө эсептөөнү жана жыйынтыктарды колго түзөтүү мүмкүнчүлүгүн караштырат.

Мындай моделдин практикалык пайдасы айрыкча өнүктүрүү программасын даярдап жатканда байкалат. Болжол болбосо, программа адатта иш-чаралардын тизмесине айланат: жол куруу, окутуу, цех ачуу, мектепти оңдоо. Бул иш-аракеттердин бардыгы пайдалуу болушу мүмкүн, бирок алар кандай жыйынтыкка алып келери дайыма эле түшүнүктүү боло бербейт. Модель кыйла так суроолорду берүүгө мажбурлайт: эгерде биз өнөр жайга акча салсак, анда канча жумуш орун түзүлөт? Эгерде иш менен камсыз кылуу көрсөткүчү өссө, бул кирешелерге кандай таасир этиши мүмкүн? Эгерде калктын саны өссө, бала бакчалар, суу, жолдор, таштандыларды чыгаруу жетиштүү болобу? Эгерде миграция көбөйсө, эмгек ресурстарынын абалы кандай болот?

Мисалы, жергиликтүү башкаруу органы калктын саны өсүп жатканын, ал эми мектепке чейинки билим берүү менен камтуу төмөн бойдон калганын көрөт. Бул бир нече жылдан кийин бала бакча көйгөйү ого бетер курч болот дегенди билдирет. Эгерде бир эле учурда модель эмгекке жарамдуу курактагы аялдардын санынын өсүшүн көрсөтсө, жергиликтүү башкаруу органы бул дайындарды байланыштыра алат: бала бакчалардын тартыштыгы аялдардын иш менен камсыз болушун чектейт. Ошондо мектепке чейинки кызмат көрсөтүүлөрдү куруу же кеңейтүү жөн гана социалдык чара эмес, экономикалык чечим болуп калат, себеби ал адамдарга жумушка чыгууга жардам берет.

Дагы бир мисал – калдыктар. Эгерде калктын саны өсүп, ал эми таштанды чыгаруу иши кеңейтилбесе, бир нече жылдан кийин аймакка түшкөн жүк көбөйөт. Модель калктын, кожолуктардын санынын өсүшүн же кызмат көрсөтүүлөр менен камтуудагы өзгөрүүлөрдү көрсөтүшү мүмкүн. Жергиликтүү программа үчүн бул каттамды, техниканы, тарифти, кызмат көрсөтүүчү менен келишимди жана калк менен иштөөнү алдын ала пландаш керектигин билдирет. Ошентип, болжолдоо башкаруучу аракетке айланат.

Дагы бир мисал – инвестициялар жана иш менен камсыз кылуу. Эгерде жергиликтүү башкаруу органы айыл чарба продукциясын кайра иштетүүнү өнүктүргүсү келсе, анда ал канча адам айыл чарбасында иштеп жатканын, канча продукция өндүрүлгөнүн, инвестицияларда өсүш болуп-болбогонун, акыркы жылдары ыргак кандай болгонун көрө алат. Эгерде модель жаңы инвестицияларсыз өндүрүш чабал өсөрүн көрсөтсө, бул инвестициялык долбоорду даярдоо үчүн жүйө болуп берет. Жергиликтүү башкаруу органы жөн гана акча сурабастан, ыктымалдуу инвесторго “бул жерде чийки зат базасы, бул жакта эмгек ресурстары, бул жерде өндүрүштүн динамикасы, бул жерде болжол, ал эми бул жерде күтүлгөн жумуш орундары бар” деп көрсөтө алат.

Мындай модель дайындар менен иштөөнү тартипке салгандыктан жергиликтүү башкаруу органдарынын жетекчилери үчүн пайдалуу болот. Эгерде дайындар толук эмес болсо, болжолдоо мүмкүн болбойт. Эгерде көрсөткүч боюнча өткөн жылдар үчүн иш жүзүндөгү дайындар болбосо, система келечекти туура эсептеп бере албайт. Бул жөнөкөй, бирок маанилүү сабак: өнүгүүнү таасирлердин негизинде гана башкарууга болбойт. Туруктуу, салыштырууга мүмкүндүк берген жана текшерилүүчү дайындар керек. Модулча сандык талаалар менен гана иштейт, ал эми болжол иш жүзүндөгү дайындар толтурулгандан кийин ишке киргизилет; эгерде айрым көрсөткүчтөр боюнча иш жүзүндөгү дайындар болбосо, анда алар боюнча эсептөө жүргүзүлбөйт.

Система диаграммаларды жана графиктерди түзө алганы да маанилүү. Кадимки пайдалануучу үчүн график адатта таблицага караганда түшүнүктүү болот. Аким, айыл өкмөтүнүн башчысы, жергиликтүү кеңештин депутаты же Координациялык кеңештин мүчөсү үч жылдан бери төмөн карай кетип жаткан сызыкты көргөндө, бул актуалдуу маселеге айланат. Мында “кырдаал туруктуу” деген сөз менен чектелүү кыйын болот. Эгерде инвестициялар азайса, жумуш орундары көбөйбөсө, ал эми аяр абалдагы үй-бүлөлөрдүн саны көбөйүп жатса, анда бул дароо көзгө илинет. Тескерисинче, жолдор оңдолгондон кийин, жарманкени өткөргөн соң же бизнеске колдоо көрсөтүлгөндөн кийин көрсөткүчтөр жакшырып жатса, муну да сөз менен эмес, дайындар менен көрсөтсө болот.

Албетте, эконометрикалык модель коомдук талкууну жокко чыгарбайт. Тескерисинче, талкууну кыйла мазмундуу кылат. Тургундар айылдын жолу бузулганын; бизнес электр энергиясы жетишпей жатканын; аялдар бала бакча жок экенин; жаштар жумуш орундары жок болгонун айтышы мүмкүн. Модель бул көйгөйлөрдү сандар жана болжол менен байланыштырууга жардам берет. Ошондо өнүктүрүү программасы “кимдин үнү катуу чыкса, ошонун айтканы болот” деген принцип боюнча эмес, далилдүүлүк принциби боюнча түзүлөт. Көйгөй кайсы жерде дайындар менен тастыкталууда? Кайсы жерде күч алат? Кайсы чаралар көбүрөөк натыйжа берет? Мына ушуларга көңүл бурулат.

Эң негизгиси – моделди экономисттерге гана түшүнүктүү болгон татаал формула катары кабыл албаш керек. Анын мааниси алда канча жөнөкөй. Модель төмөнкү суроолорго жооп берет: эгерде өткөн тенденциялар сакталып калса, андан ары эмне болот?; эгерде бир көрсөткүч өзгөрсө, бул башкаларга кандай таасир этиши мүмкүн?; жана келечекте жергиликтүү башкаруу органы даяр эмес абалда калбашы үчүн азыртан кандай чечимдерди кабыл алуу керек?

Ошондуктан СЭӨПда эконометрикалык модель – бул “келечекти көрө билген машина” эмес. Бул жергиликтүү башкаруунун ишиндеги жардамчы. Ал эсептейт, салыштырат, эскертет, динамиканы көрсөтөт жана өнүктүрүү программасын иш-чаралардын топтомунан иш-аракеттердин баамдалып түзүлгөн планына айландырууга жардам берет. Ал эми акыркы чечимди баары бир адамдар – аймакты билген, тургундарды уккан, бюджеттин мүмкүнчүлүктөрүн түшүнгөн, аймактын жана жамааттын өнүгүүсү үчүн жооп берген адамдар кабыл алат.

Оптимисттик корутунду

Башкаруунун санариптик трансформациясы компьютерден же татаал формуладан эмес, айкын ой жүгүртүүдөн жана чара көрүүгө даярдыктан башталат. Башкаруу органы максатты ырааттуу көрүп, дайындарды чогулта алса, өзгөрүүлөрдү текшерип, чечимдердин кесепеттерин алдын ала баалай алса, өнүктүрүү программасы формалдуу документ эмес, иштин чыныгы аспабына айланат. Эконометрикалык модель акимдин, айыл өкмөт башчынын, депутаттын, адистин же жигердүү тургундун тажрыйбасын алмаштырбайт; тескерисинче, модель аларга чечимдерди ишенимдүү кабыл алууга, тобокелдиктерди эртерээк көрүүгө, калкка артыкчылыктарды түшүндүрүүгө жана бюджеттин, инвесторлордун жана өнөктөштөрдүн алдында долбоорлорду негиздөөгө жардам берет. Жергиликтүү деңгээл үчүн санариптештирүүнүн негизги манызы мына ушунда жатат: ал башкарууну суз эмес, адамдар үчүн чынчыл, түшүнүктүү жана пайдалуу кылат. Эгерде дайындар үзгүлтүксүз, божомолдор акылга сыярлык, ал эми чечимдер талкуу үчүн ачык болсо, жергиликтүү башкаруу органдары жөн гана көйгөйлөргө реакция жасабастан, келечекке алдын ала даярданып, жумуш орундарын түзүп, кызмат көрсөтүүлөрдү жакшыртып, фактыларга, ишенимге жана жоопкерчиликке таянуу менен аймактарды өнүктүрө алышат.

 

• 
• 
• 
• 
• 
• 
•