БАЖБАнын отчетторунун негизинде жасалма интеллект даярдады

2025-жылы ЖДКЖ Долбоорунун максаттуу райондорунда жергиликтүү бийликтин негизги компетенцияларын “чогултуу” өттү: депутаттар жана аткаруучулар кызмат көрсөтүүлөрдү башкарганды, муниципалдык ишканалардын бухгалтерлери бухгалтердик эсепти түзгөндү жана 1Сны өздөштүрүштү, ал эми адистер менен жетекчилер сатып алууларды ачык-айкын жана мыйзамдарга ылайык жүргүзгөндү үйрөнүштү.  Жыйынтык отчеттук таблицаларда эмес, жумушчу чечимдерден, командалардын ортосундагы жаңы байланыштардан жана “кызмат көрсөтүүлөрдүн экономикасы”, тариф, муниципалдык ишканалар менен келишим жана аткарылышын көзөмөлдөө бул абстракция эмес, күнүмдүк башкаруунун так технологиясы экендигине ишенимдей сезилет.

Баары Чүй жана Бакай-Ата райондорунда баш-талган эле: жергиликтүү кызмат көрсөтүүлөр боюнча тогуз кластердик тренингге 150 адам катышты. Алардын арасында депутаттар, жооптуу катчылар, башчылар жана алардын орун басарлары, пилоттук айыл өкмөттөрүнүн жана шаар мэрияларынын профилдик адистери болду. Топтордун курамы боюнча бул саясий чечимдерди кабыл алгандардын да, аларды жер-жерлерде тескөөчү документке жана конкреттүү кызмат көрсөтүүгө айландыргандардын да туура “аралашмасы” болду. Программа үч түркүккө – укукка, экономикага, практикага таянды. Укуктук блокто катышуучулар “жергиликтүү маанидеги маселелерди”, кеңештин жана айыл өкмөттөрдүн компетенцияларынын чектерин, кызмат көрсөтүүлөр боюнча документтердин толук пакетин – стандарттардан жана кошумча тизмеден баштап, муниципалдык заказга жана муниципалдык ишкана же жеке кызмат көрсөтүүчү менен келишимдик базага чейин иргеп чыгышты. Экономикалык блок тарифтин логикасын көрсөттү: өздүк нарк эмнеден турат, чыгым болбой калган чекит кайсы жерде, муниципалдык ишканага өндүрүштүк программа эмне үчүн керек жана коомдук угуулар өтмөйүнчө тариф эмне үчүн иштебейт. Практикалык бөлүгү жөн гана кошумча түрүндө эмес, ар бир теманын мазмунуна киргизилди: КТК жана суу менен камсыздоо боюнча мисалдар берилип, токтомдордун жана келишимдердин шаблондоруна сереп жасалды.

“Биз жол картасын, планын алдык: айыл өкмөтү өз ыйгарым укуктарынын алкагында кызмат көрсөтүүлөрдү кантип уюштурат жана бул жерде кеңеш документтерди бекитүүдөн тарта тарифке чейин кандай ролду ойнойт”, – деп анын натыйжасын кыскача айтып берди Чүй айылдык кеңешинин депутаты Светлана ЖАНУЗАКОВА.

“Биз көп жылдардан бери муниципалдык ишкананы бюджеттен каржылап келгенбиз. Эми түшүнүктүү болду: туруктуулук экономикалык жактан негизделген тарифтен, муниципалдык ишкана менен айыл өкмөтүнүн ортосундагы келишимден, өндүрүштүк программадан жана муниципалдык заказдан башталат экен”, – деп кошумчалады кеңештердин биринин төрагасы Азамат ОЛЖОБАЕВ. 

Сериянын натыйжасында билимдин орточо деңгээли байкаларлык өстү; бул демек башкаруучулук “байкоо” да көбөйдү дегенди билдирет – бул мыйзамдын ченемин турмуштук кырдаалга байлап, чечимди формалдуу жол-жобого жеткире билүү жөндөмү.

Бул “башкаруучулук грамотасына” дээрлик ошол замат финансылык-эсепке алуу блогу – “Муниципалдык ишканалардын бухгалтердик эсеби жана 1С (8.3)” кластердик тренингдердин сериясы кошулду. Беш агымга 31 пилоттук ЖӨБОдон 58 бухгалтер катышты, алардын басымдуу бөлүгүндө көп жылдык “муниципалдык биографиясы” жок: кимдир бирөө мамлекеттик сектордон, башкалары жеке бизнестен келсе, айрымдары муниципалдык ишкананын ишине биринчи жолу кошулуп жатышат. Бул жерде күч-аракеттер эки жыйынтыкка жетишүүгө багытталган: мыйзам чыгаруу базасын түшүнүү жана ошол замат практикада үйрөтүү. Катышуучулар эсепке алуу саясатын жана анын колдонулушун талдап, отчетту, типтүү чарбалык операцияларды түзгөндү өздөштүрүп, андан кийин 1Сга өтүштү: эсептер планы, биринчилик, салыштыруу, айды жабуу.  

“Биз буга чейин 1С жок эле иштечүбүз. Аны киргизгенден кийин программа кол менен жасалган бир топ операциялардан жана каталардан арылтат, бухгалтерлердин жана ишканалардын өздөрүнүн ишин жеңилдетет”, – деп белгиледи “Чүй-Водоканал” муниципалдык ишканасынын башкы бухгалтери Гүлжакан АТАГУЗУЕВА. 

“1Сны ишке киргизүүдө эсепке алуу саясаты жана муниципалдык ишканалардын сатып алуулары боюнча баштапкы техникалык колдоо жана консультациялар абдан зарыл – бул жыйынтыктарга жетишүүнү тездетет”, – деп кошумчалады “Ак-Тилек-Максат” муниципалдык ишканасынын башкы бухгалтери Шарапат ЖАКЫПОВА. 

Анкеталарда эки өтүнмө көп көрсөтүлгөн: 1Сны орноткондон кийин башында колдоо жана эсепке алуу саясатын даярдоодо методикалык жардам берүүнү суранышкан. Дал ушул өтүнүчтөрдү эске алып, Академия муниципалдык ишканаларга билим берүү кызматтарын көрсөтүүдө өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн күчөттү: тренерлерди даярдоо курсун (ТТ) өткөрдү жана ушул тапта төрт жаңы окутуучу бул теманын үстүнөн иш алып барууда. Академиянын өзү үчүн бул туруктуулукка карай  кадам болуп калды: окутууну “долбоорго жараша” гана эмес, муниципалдык сектордун компетенцияларын системалуу түрдө колдоо менен акынын негизинде да өткөрүүгө болот.

Үчүнчү линия – мамлекеттик сатып алуулар. Июль-август айларында БАЖБА 31 пилоттук ЖӨБ органынан 80 адисти – АӨ башчыларын, сатып алуулар боюнча адистерди жана бухгалтерлерди окутту. Темалар логикалык чынжырга тизилген: “Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө” мыйзамдан жана мыйзам алдындагы актылардан баштап, сатып алууларды пландоого, документтерди даярдоого, баалоонун жол-жоболоруна, келишимдерди башкарууга жана жарандык көзөмөлдүн ролуна чейин болду. Курс көптөгөн муниципалитеттерге тааныш болгон системалуу “кууш жерлерди” да көрсөттү: сатып алуулар боюнча бөлүнгөн адистердин тартыштыгы (адатта сатып алуулар “айкалыштырып иштеген” кызматкерлердин мойнуна “илинет”), жеринде консультациялык колдоодогу боштуктар, zakupki.gov.kg порталынын иштебей калышы жана функционалдарынын чектелүү болушу, айрым райондордо жеткирүүчүлөрдүн төмөн атаандаштыгы, кадрлардын бир орунда көпкө кармалбашы жана ченемдердин тез-тез өзгөрүп турганы. “Бизге техникалык тапшырмалардан баштап протоколдорго чейин типтүү шаблондор керек – жүктөөдө каталарды болтурбай, убакытты үнөмдөө үчүн порталда түшүнүктүү “баскычтар” зарыл”, - топтук талкууларда ушундай сунуштар айтылды.  “Көлөмүн жана татаалдыгын эске алуу менен, сатып алуучуга ЖӨБ органында өзүнчө штаттык бирдикти караштыруу жана ыкчам консультациялардын линиясын жөнгө салуу логикага туура келмек”, – деп жыйынтыкташты катышуучулар. Буга кошумча командалар жергиликтүү кеңештерди жана тургундарды сатып алуулардын пландарына, критерийлер боюнча түшүндүрмөлөргө, жыйынтыктар тууралуу “тез” отчетторго көзөмөл жүргүзүүгө кантип кошсо болорун талкуулашты. Негизи, муниципалитеттер “өтмө” циклди түзүштү: план – тоорук – контракт – аткаруу – коомдук кайтарым байланыш.

Бардык үч багыт – кызмат көрсөтүүлөр, бухгалтердик эсеп жана сатып алуулар – бири-биринен бөлөк эмес, башкаруу циклинин бир “логистикасында” өткөнү туура. Депутаттар жана аткаруучулар биргелешип кызмат көрсөтүүлөрдүн стандартын, кошумча тизмесин жана тарифин талдап жаткан жерде, бухгалтер бул кызмат көрсөтүүнүн экономикасын жана келечектеги отчетту, ал эми сатып алуучу – сатып алуу траекториясын жана келишимдин шарттарын көрөт. Бул ар бир адамдын ролун макулдашып, иш-аракеттердин календарын үндөштүрүп, саясий чечимдердин, финансылык тартиптин жана жашоочуга жыйынтыкты берүүнүн ортосундагы тирешти жок кылат. Кайтарым байланыштын мүнөзү да көрсөткүч болуп берет.  “Кошумча тизмеге эмнелерди киргизүү керек экенин, аутсорсинг кайсы маалда туура болорун жана администрациянын иши кайсы жерден бүтүп, депутаттардын компетенттүүлүгү кайсы жерден башталаарын түшүндүк”, – деди Бакай-Ата тобунун катышуучуларынын бири. 

“Биз азыр муниципалдык ишкана муниципалдык заказды кантип аткарарын, кызмат көрсөтүүнү колдоо үчүн бюджет кандай аспаптарды колдоно аларын жана бул чечимди кантип туура тариздеш керектигин түшүндүк”, – деп кошумчалашты Акназаров командасындагы кесиптештер. 

Бухгалтердик агымдагы темаларда “1Сда практиканын жоктугу” жана “колдоого муктаждык”, сатып алууда – “татаал кейстерде адистердин жеткиликтүү болбогону” жана “жергиликтүү рыноктордо атаандаштыктын төмөндүгү” жөнүндө сөз болду. Буга жооп катары катышуучулар кийинки кадамдардын алкагын өздөрү түзүп чыгышты: кейстер менен үзгүлтүксүз практикалык тренингдер, шаблондордун китепканасы (техникалык тапшырмалар, конкурстук документтер, баалоо барактары), шаблондор жана жүктөөнү түзөтүү мүмкүнчүлүгүн кошуп порталды жеткире иштеп чыгуу, ЖӨБ органынын штатында сатып алуулар функциясын институционалдаштыруу, ошондой эле консультациялык платформа же ыкчам колдоо үчүн ишеним телефону.

“Билим ушунча пайызга өстү” эмес (бирок орто эсеп менен кызмат көрсөтүүлөр боюнча курстарда 40 пайызга жакын, бухгалтердик эсеп жана 1С курстарында 30% өсүш болду), жергиликтүү жетекчилердин арасында жалпы тилдин жана макулдашылган рефлекстердин пайда болушун сезондун негизги натыйжасы деп атасак болот. Тил – себеби “стандарт”, “тариф”, “өндүрүштүк программа”, “контракт”, “коомдук талкуу” деген сөздөрдүн артында эмне турганын депутаттар, бухгалтерлер, сатып алуучулар бирдей түшүнө башташты. Рефлекстер – адегенде документтерди жана маалыматтарды иретке келтирүү, андан кийин гана кызмат көрсөтүү кантип жана эмне үчүн өзгөрөөрүн жана анын баасы канча болорун так түшүндүрүү менен жашоочулардын алдына чыгуу адаты калыптанат. “Бул бир жолку лекция эмес, бул токтомдон келишимге чейин биздин чечимдердин конструктору”, – деп жыйынтыкташты катышуучулар соңку талкууларда. Кийинки багытта – тажрыйбаларды бекемдөө: муниципалдык ишканада 1Сны орнотуу жана колдоо, КТКны ташып чыгуу жана сорттоо боюнча “жол карталары”, тарифтер боюнча коомдук угууларды жөнгө салуу жана сатып алуулар боюнча үзгүлтүксүз консультацияларды ишке киргизүү. Бул күнүмдүк эле иш, бирок дал ошол нерсе муниципалдык кызмат көрсөтүүлөрдү жакындатат, тариф – ачык-айкын болот, ал эми жашоочулардын ишенимин бекемдейт.