2026-03-09 / ЖӨБ Өнөктөштүгүнүн жаңылыктары

Азиза ТУХТАБАЕВА, Өнүктүрүү саясат институтунун Тажикстандагы координатору

Февраль айынын башында Тажикстандын Бохтар (Хатлон облусу) жана Хожент (Согди облусу) шаарларында жергиликтүү жамааттардын жана жамоаттардын өкүлдөрү менен жолугушуулар өттү. Алар “Фидокор” жана “Саодат” коммерциялык эмес уюмдары Өнүктүрүү саясат институту менен кызматташтыкта FCDO аркылуу Улуу Британиянын Өкмөтүнүн каржылоосунда ишке ашырып жаткан “Экономикалык өнүгүү үчүн эффективдүү башкаруу” программасына катышууда.

Тажикстанда өнөктөш уюмдар жергиликтүү экономикалык өнүгүүнү башкарууну жакшыртууда жергиликтүү жамааттарды жана башкаруу органдарын колдошот, ошондой эле жергиликтүү бизнести өнүктүрүүгө багытталган бир нече экономикалык долбоорлорду ишке ашырууга жардам беришет.

Долбоор чектелген сандагы райондордо жана жамоаттарда эки облустун аймагында ишке ашырылмакчы. Согди облусунда пилоттук өнөктөш катары коммерциялык эмес уюмдар Р. Хамробоев жана Пулотон (Канибадам шаарынын курамында), Гульхона жана Гулакандоз (Жаббор Расулов району) жамоаттарын тандап алууну сунуш кылышты. Хатлон облусунда да өнөктөштөрдүн сунушу менен Левакант районундагы Вахдт жана Гулистон, ал эми Вахш районунда Киров жана Рудаки жамоаттары пилоттук аймактар катары тандалып алынды. Аталган жамоаттар менен иш алып барып, ӨСИ, “Фидокор” КЭУсу жана “Саодат” КЭУсу жергиликтүү башкаруу органдарына жана жамааттарга жергиликтүү пландоону жана болжолдоону өркүндөтүү; экономикалык өнүктүрүү жана инвестицияларды тартуу боюнча талдоо жана сунуштар маселелери боюнча көмөктөшөт; ошондой эле кошумча нарк чынжырчасын өнүктүрүү жана жумуш орундарын түзүү үчүн конкурс өткөрүп, бир нече чакан долбоорлорду каржылашат.

Хатлон облусунда 2026-жылдын 3-февралында долбоор Бохтар шаарында өткөн “тегерек столдогу” талкуу менен башталды. Иш-чарага пилоттук жамоаттардын жетекчилери жана кызматкерлери, махалла комитеттеринин төрагалары, активисттер жана жергиликтүү демилгелүү топтор, ишкер аялдар жана жеке сектордун өкүлдөрү, ошондой эле райондук түзүмдөрдүн өкүлдөрү жана Өнүктүрүү саясат институтунун өкүлү менен бирге “Фидокор” коомдук уюмунун долбоордук командасы катышышты. Жолугушуунун катышуучуларын Хатлон облусунун облустук администрациясынын (хукуматтын) өкүлү тосуп алды.

Логика практикага таянды: катышуучуларга долбоордун максаттары жана күтүлүп жаткан жыйынтыктары түшүндүрүлдү, чакан долбоорлорду алуунун механизмдери түшүндүрүлдү, эң негизгиси алар кадамдардын так ырааттуулугуна жана тургундарды тартууга негизделген жергиликтүү экономиканы өнүктүрүүнү пландоону кантип жакшыртуу керектиги жөнүндө сүйлөшүүлөрдүн чордонуна алып чыгышты.

ӨСИнин атынан экономикалык пландоо жана болжолдоо боюнча долбоордун эксперти Максим СЕМЕНЯК катышуучуларга жергиликтүү экономикалык өнүгүүнү пландоону жакшыртуунун эл аралык тажрыйбасы менен тааныштырды. СЕМЕНЯК жергиликтүү өнүгүүнү пландоо ишенимдүү дайындарды талап кыларына жана региондорду өнүктүрүүнү башкаруунун вертикалдуу интеграцияланган системасына “киргизилүүгө” тийиш экендигине өзгөчө токтолду.

“Фидокор” КЭУсунан долбоордун жетекчиси Рустам БАХРИДИНОВ сөздү жамоаттардын экономикасынын келечектүү тармактарына жана чакан топтордо иштөөсүнө бурганда практиктер үчүн пайдалуу бөлүгү башталды. Катышуучулардан тармактарды өтө кеңири атабай, тескерисинче, аларды белгилүү бир өнүм же кызмат көрсөтүүгө чейин “түшүрүү” сунушталды: мисалы, “айыл чарбасы” эмес, өрүк; “өнөр жай” эмес, сүттү кайра иштетүү ж.б.

Андан кийин жер-жерлердеги ар бир башчы жакшы түшүнгөн суроолор жаңырды: кайсы секторлор реалдуу өсүштү жана иш орундарын түзүү үчүн мүмкүнчүлүктөрдү берет, алар жакырларды, аялдарды жана аярлуу топторду жумуш менен камсыз кыла алабы, калктын, бизнестин жана жамоаттардын кызматташтыгынын кандай формалары бар, өнүгүүгө эмнелер тоскоол болуп жатат (инфраструктура, көндүмдөр, базарлар, финансы, жөнгө салуу) жана кошумча акча коротпостон да башкаруучулук жактан эмнелерди жакшыртууга болот.

2026-жылдын 5-февралында Хожент шаарында иш уланып, пилоттук жамоаттардын пландоо системасын жана инвестициялык дараметин баалоо боюнча жолугушуу өттү. Хоженттеги жолугушуу катышуучуларды чындыгында жамоаттар өнүгүүнү кантип пландаштырып жаткандыгы жана бул үчүн аларда кандай дайындар бар, ал эми кайсылары жетишсиз экендиги тууралуу баарлашуу терең болду. Катышуучулардын арасында “Саодат” коомдук уюмунун долбоордук командасы, Өнүктүрүү саясат институтунун өкүлдөрү, жамоаттардын кызматкерлери, аткаруу бийлигинен жамоаттардын кураторлору, экономика жана айыл чарба адистери, махаллалар комитеттеринин төрагалары, активисттер, жеке сектордун жана жергиликтүү кооперативдердин өкүлдөрү болушту.

Жолугушуунун максаты предметтүү болду: негизги экономикалык ресурстарды жана чектөөлөрдү таап чыгып, ар бир пилоттук жамоатта ички инвестицияларды тартуу жана өсүштү тездетүү үчүн дараметти аныктоо.

Иш-чаранын динамикасын жана жандуу маанайды фасилитатор Бобохон АХМЕДОВ камсыздап турду, ал эми эксперттик талкууга Малохат ЮЛДАШЕВАнын баяндамасы шарт түздү. ЮЛДАШЕВА жамоаттарды өнүктүрүү пландарынын учурдагы абалына жана алардын райондук жана улуттук артыкчылыктарга, анын ичинде бийликтин аткаруу органдары менен пландоо жана өз ара байланыш түзүү практикасына шайкештигине талдоо жүргүздү.

Андан кийин катышуучулар сыртынан “техникалык” болуп көрүнгөнү менен, адатта жергиликтүү өнүгүүнүн сапатын аныктаган дайындарга жана эсепке алууга өтүштү. Программада статистикалык жана экономикалык дайындардын жеткиликтүүлүгүн талдоо, джамоат кандай маалыматтарды чогултуп жатканын, пландоо үчүн кандай дайындар жетишпей жатканын жана калктын пикири кандай жолдор менен изилденерин, анын ичинде сурамжылоолор, фокус-топтор жана даттануулар менен иштөөнү талкуулоо өзүнчө блокко кирди.

Андан соң катышуучулар жамоаттар боюнча топторго биригип, жамоаттардын ресурстарынын картасын түзүштү, адистештирүүнүн учурдагы секторлорун аныкташты жана уюштуруучулар берген шаблондун жардамы менен учурдагы кошумча нарк чынжырчаларына талдоо жүргүзүп чыгышты. Топтордо жасаган иштери менен тааныштырып жатып, жамоаттардын өкүлдөрү ички инвестициялар үчүн тоскоолдуктар, аларды четтетүүнүн жолдору, жергиликтүү салымдарга дем берүүнүн мүмкүнчүлүктөрү, инвесторлорду колдоо, аялдарды жана жаштарды тартуу, жеке сектор менен байланыш түзүү боюнча жамааттардын ролу тууралуу айтып беришти.

Бохтардагы тегерек стол талкуусу да, Хоженттеги жолугушуу да “Экономикалык өнүгүү үчүн натыйжалуу башкаруу” программасынын (EGED) алкагында өттү. Программаны Эл аралык өнүктүрүү үчүн Улуу Британиянын Өкмөтүнүн финансылык колдоосу менен Өнүктүрүү саясат институту ишке ашырып келүүдө. 

Муниципалдык аудитория үчүн бул “протокол үчүн” эмес, маңызы боюнча маанилүү учур: мындай программалар, эреже катары, каражаттарды өздөштүрүүнү гана эмес, өзгөрүүлөрдүн түшүнүктүү логикасын талап кылат, мында артыкчылыктарды талкуулоо, дайындар менен иштөө, жарандардын катышуусу жана конкреттүү чакан долбоорлор райондук жана улуттук деңгээлдердин алдында жашоочуларга түшүндүрүүгө мүмкүндүк берген бирдиктүү траектория болуп түзүлөт.

Тажикстанда жамоат – бул райондон төмөн аймактагы жергиликтүү администрациянын негизги деңгээли, ал бир нече калктуу конуштарды бириктирип, жергиликтүү маанидеги күнүмдүк маселелердин олуттуу бөлүгүн өзүнүн башкаруу командасы жана коомдук түзүмдөр, анын ичинде махалла комитеттери менен өз ара аракеттенүүсү аркылуу чечет. Мааниси боюнча алып караганда, бул жеринде башкаруунун “түпкү” деңгээлинин эң жакын аналогу, бул жашоочулар күнүмдүк турмушта көп кайрылган жана аймакты өнүктүрүүнү пландоого катышкан деңгээл, бирок юридикалык ыйгарым укуктар жана бюджеттик механизмдер Кыргыз Республикасына караганда башкача түзүлгөн. Февралда өткөн эки окуянын логикасы башкаруунун дал ушул деңгээлинин көйгөйлөрдү эле аныктап отурбастан, ошону менен бирге өнүгүүнү пландоо жана демилгелерди коштоо жөндөмдүүлүгүн күчөтүү болгон.

 

• 
• 
• 
• 
• 
• 
•