Бюджетти коомдук талкуулоо адатта формалдуу жол-жобо катары кабыл алынып келет. Бирок, кирешелер менен чыгашалардын артында кыйла конкреттүү маселелер жатат. Мисалы: жол оңдолобу, бала бакчага каражат жетеби, тургундар кандай кызмат көрсөтүүлөрдү алышат жана алар өз шаарынын же айылдык аймагынын артыкчылыктарын аныктоого таасир этише алабы? 2026-жылдын жай мезгилинде жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин аймактык башкармалыктарынын өкүлдөрү 2027-жылга бюджетти даярдоону ачык жана түшүнүктүү кылууга багытталган бир катар практикалык семинарларга катышты.
Семинарларды “Кыргыз Республикасында жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү үчүн” Өнөктөштүк программасынын алкагында Өнүктүрүү саясат институту уюштуруп, өткөрдү. Программа Швейцария Өкмөтүнүн финансылык колдоосу менен ишке ашырылууда. Жылдыз КЕРИМОВА жана Руслан ДОСАЛИЕВ иш-чаранын консультанттары болушту.
2027-жылга жергиликтүү бюджеттердин долбоорлору боюнча коомдук угууларга даярдык көрүү боюнча бери дегенде жети маалыматтык иш-чарага 275 адам, анын ичинде 156 аял катышты – бул бардык катышуучулардын 56,7% түзөт.

Жол-жоболордон диалогго

Семинарлар практикалык максатты көздөдү: жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын 2027-жылга жергиликтүү бюджеттин долбоору боюнча коомдук угууларды уюштурууга жана өткөрүүгө даярдоо. Башкача айтканда, катышуучулар угуулардын эрежелерин гана билбестен, ошону менен бирге бюджеттик маалыматтардан тургундар менен талкуулоо үчүн жеткиликтүү формага чейинки жолду басып өтүшү керек болчу. Бул максатка жетүү үчүн алдыга үч милдет коюлган: 

• катышуучуларга коомдук бюджеттик угуулар жөнүндө системалуу түшүнүк берүү;
• аларды бюджеттик процессти жөнгө салган ченемдик укуктук актылар менен тааныштыруу;
• 2027-жылга жарандык бюджетти түзгөндү жана маалыматтарды www.gb.minfin.kg веб-тиркемесине жайгаштырганды үйрөтүү.

“Жергиликтүү жамаат үчүн жергиликтүү бюджет” конкурсу жөнүндө маалымат берүү кошумча тема болуп калды. Ошентип, семинарлар укуктук негиздерди, жарандардын катышуусун уюштурууну жана конкреттүү санариптик аспапты бириктирди.

Жети аянтча – жалпы күн тартиби жана гендер

Маалыматтык өнөктүк Кыргызстандын бардык жети облусунан 275 адамды камтыды: айылдык аймактардын 202 өкүлү, мэриялардын 20 өкүлү, райондук финансы органдарынын 37 кызматкери жана Өнөктөштүктүн 16 өкүлү катышты. Бишкек жана Ош шаарларындагы аянтчалар эң ириси болду – 57ден катышуучу болду.

Гендердик курамда региондор боюнча кыйла айырма байкалат. Бишкекте 57 катышуучунун 50сүн, Таласта 25 катышуучунун 19ун, Караколдо 26 катышуучунун 15ин, Нарында 30 катышуучунун 18ин, Манаста 51 катышуучунун 29ун, Ошто 57 катышуучунун 20сын, Баткенде 29 катышуучунун 5ин аялдар түздү.

Семинарлардын мазмуну жалпы бюджеттик процессти, бюджеттик угуулардын түрлөрүн жана формаларын, аларды уюштуруу тартибин, жарандык бюджеттин веб-тиркемесинде иштегенди жана “Жергиликтүү жамаат үчүн жергиликтүү бюджет” конкурсунун шарттарын камтыды.

Практикалык иш негизги элемент болуп калды. Катышуучулар 2027-жылга жергиликтүү бюджеттин долбоорунун кирешелери жана чыгашалары тууралуу маалыматтарды толтуруп чыгышты. Мындай формат чечмелөө маселелери кайсы жерде пайда болорун, кайсы беренелерди керектүү бөлүмгө киргизүү кыйын болгонун жана кайсы дайындарды тургундарга кошумча түшүндүрүш керектигин ошол замат көрүүгө мүмкүндүк берди.

“Жыл башындагы калдык каражаттарды бюджеттин долбооруна киргизиш керекпи?”, “Жайыттар боюнча каражаттарды жарандык бюджеттин кайсы бөлүмүнө киргизсе болот?” деген сыяктуу суроолор бюджеттин ачыктыгы – бул сандарды жарыялап коюу гана туура болбогонун көрсөттү. Мындай учурда жарандык бюджетте кандай каражаттар чагылдырыларын, корголгон беренелер кандайча көрсөтүлөрүн жана өзгөчө жергиликтүү кирешелерди, мисалы, жайыттар боюнча каражаттарды кайда киргизиш керектиги тууралуу бирдиктүү түшүнүк талап кылынат.

Катышуучулардын сапаттык курамы жана алардан түшкөн суроолор боюнча келтирилген дайындар аялдардын катышуусунун жалпы масштабын гана эмес, андан аркы коммуникацияны жана колдоону пландаштырууда эске алуу маанилүү болгон олуттуу аймактык айырмачылыктарды да көрсөтүүдө.

Семинарлардан кийинки колдоо

Бир күндүк окуу менен иш бүтүп калган жок. Семинарлардын жүрүшүндө жеринде коомдук бюджеттик угууларды өткөрүүнүн баштапкы графиги түзүлүп, кийинчерээк ага түзөтүүлөр киргизилди. Муну менен катар өткөн угуулар жана тастыктоочу материалдар жөнүндө маалыматтар чогултула баштады.

“Өлкөнүн бардык 40 району үчүн WhatsApp тайпалары түзүлдү. Алар аркылуу муниципалитеттер 2027-жылга жарандык бюджетти толтуруу боюнча консультациялык жана техникалык колдоо алышат жана өткөрүлгөн угуулар жөнүндө кайтарым байланышты беришет. Өз демилгеси менен тайпаларга райондук жана облустук маанидеги шаарлар да кошулду”, – деди Руслан ДОСАЛИЕВ.

2026-жылдын августуна карата абал боюнча жарандык бюджетти өлкөнүн жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын 57,9% толук толтуруп чыгышкан. Эң жогорку көрсөткүч Талас облусунда (100%), эң төмөнкү көрсөткүч Ысык-Көл облусунда (27%) катталды. Региондордун ортосундагы айырмачылык бюджетти толтурууда консультация жана техникалык колдоо өзгөчө кайсы жерде зарыл болгонун көрсөтүп берет.

Катышуучулар кандай суроолорду беришти?

Катышуучулардын практикалык суроолору коомдук бюджеттик угуулардын реалдуу күн тартибин белгилеп, алар конкреттүү окутуу программасынын чегинен тышкары да маанилүү болгонун көрсөттү:

• бала бакчада тамактануу үчүн ата-энелер чогулткан каражаттарды жарандык бюджетте чагылдырыш керекпи?
• корголгон беренелерди чагылдырыш керекпи?
• кайсы беренелер экономикалык маселелерге кирет?
• коомдук угууларды айрыкча алыскы айылдардын тургундары үчүн онлайн өткөрсө болобу?
• бюджетти талкуулоону социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасын, жаңы тарифтерди талкуулоо же башчынын же мэрдин отчету менен айкалыштырса болобу?
• угууларды даярдап жатканда жана өткөрүүдө жергиликтүү кеңештин бюджеттик комиссиясынын ролу кандай?
• коомдук бюджеттик угууларды дем алыш күндөрү өткөрсө болобу?

Иш-чаранын катышуучулары узаткан суроолору менен аларга ченемдик билим гана эмес, ошону менен бирге айкын методикалык чечимдер да керек экенин айтышты. Мисалы: алыскы калктуу конуштардын жашоочуларынын катышуусун кантип камсыз кылыш керек, ыңгайлуу убакытты кантип тандап алса болот, бюджетти аймактарды өнүктүрүү программасы менен кантип байланыштырыш керек жана жергиликтүү кеңештин депутаттары кандай ролду ойноого тийиш.

Жарандык бюджет жумушчу аспап катары

Алгачкы сандар байкалаарлык масштабды көрсөтүүдө: 275 катышуучу окуудан өттү, бардык 40 район консультациялык колдоо системасына киргизилди жана ЖӨБ органдарынын жарымынан көбү формаларды толук толтурушту. Кийинки маанилүү кадам – толтурулган маалыматтарды жеткиликтүү коомдук талкууларга айландыруу, бул жерде тургундар бюджеттик сандарды уккандан тышкары, алардын конкреттүү жамааттагы жашоонун сапаты менен кандай байланышы бар экенин түшүнө алышат.

“Жарандык бюджет бюджеттик классификациялардын кесипкөй тилин жашоочулар үчүн түшүнүктүү жеткирип берет. Бирок, маалыматтар толук болуп, салыштырууга мүмкүнчүлүк бергенде жана жергиликтүү артыкчылыктар жөнүндө сүйлөшүүгө негиз түзгөндө гана анын баалуулугу пайда болот. 2026-жылдагы семинарлар бул үчүн ырааттуу чынжырды түзүп берди: окутуу – иш жүзүндө толтуруу – угуулардын графиги – аралыктан коштоо – кайтарым байланышты жана тастыктоочу материалдарды чогултуу”, – деп сөзүн жыйынтыктады Жылдыз КЕРИМОВА.